Evrensel'e göre 1989, 1995 ve 1996'da seçimlere günler kala yeni iller kuruldu

Evrensel, Bahçeli'nin 19 ilçelik il önerisini Özal, Çiller ve Demirel dönemlerindeki kararlarla karşılaştırdı; 1995'te Kilis, Karabük ve Yalova seçimden bir gün önce il yapıldı.

MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli'nin "100 il, 1000 ilçe" projesi kapsamında önerdiği 19 ilçe şunlar: Polatlı, Konya Ereğli, Ünye, Vezirköprü, Karadeniz Ereğli, Erciş, Doğubayazıt, Ahlat, Ergani, Midyat, Siverek, Elbistan, Kozan, Alanya, Tarsus, Fethiye, Akhisar, Lüleburgaz ve Bandırma. Evrensel, bu öneriyi geçmişte seçim takvimine denk gelen il kararlarıyla birlikte ele aldı.

İl olmanın getirdiği değişiklikler

Evrensel'in aktardığına göre bir ilçe il olunca TBMM'de milletvekiliyle temsil ediliyor, yönetimin başına kaymakam yerine vali geçiyor ve genel bütçeden alınan pay büyüyor. Bakanlıkların teşkilatları il müdürlüğüne dönüşüyor, kamu istihdamı ve ticari teşvikler de artıyor. Haber, Bahçeli'nin önerisinin 31 Mart 2024 yerel seçimlerinin ardından, muhalefetin kazandığı belediyelere yönelik operasyon ve kayyım uygulamalarının tartışıldığı bir dönemde geldiğini yazıyor.

Özal: Seçimden iki hafta önce liste

Habere göre Özal'ın liderliğindeki ANAP, 1984 yerel seçimlerinde yüzde 41,5 oyla çıkış yapmış, 1987 genel seçiminde yüzde 36 dolayına gerilemişti. Yerel seçimlerin yapılacağı 26 Mart 1989'a yaklaşık iki hafta kala Özal, dört ilçenin il yapılmasına dair tasarının Meclis'e gönderildiğini duyurdu. Cumhuriyet gazetesinin 14 Mart 1989 tarihli haberinde Özal'ın "Politika al gülüm ver gülüm meselesidir" sözlerine yer verildi. ANAP'ın oyu seçimde yüzde 21'e düştü. Yasa 15 Haziran'da kabul edildi ve Aksaray, Bayburt, Karaman ile Kırıkkale il oldu. Mayıs 1990'da ise Batman ve Şırnak il yapıldı.

Çiller: Seçimden bir gün önce kararname

Evrensel'e göre Tansu Çiller'in başbakanlığındaki DYP, 4 Haziran 1995 yerel ara seçimlerini 1996 genel seçiminin provası olarak görüyordu. Seçimden dört gün önce, 31 Mayıs'ta kabul edilen 4109 sayılı Yetki Kanunu hükümete kararname çıkarma yetkisi verdi. Bakanlar Kurulu, oylamadan yalnızca bir gün önce 550 sayılı kararnameyi kabul ederek Kilis, Karabük ve Yalova'yı il yaptı. Bülent Ecevit'in de aralarında yer aldığı 103 milletvekili, verilen yetkinin Anayasa'ya aykırı olduğunu ileri sürerek Anayasa Mahkemesi'ne gitti. Mahkeme 4 Temmuz 1995'te yetki kanununu iptal etti, ancak üç ilin statüsü korundu.

Demirel dönemi: Ardahan, Iğdır ve Osmaniye

Habere göre Ardahan ve Iğdır, 27 Mayıs 1992'de çıkan 3806 sayılı yasayla Kars'tan ayrılarak il oldu. Evrensel, kararın Türkiye'nin Kafkasya politikasından bağımsız olmadığını ve Demirel'in Nahçıvan ziyareti öncesinde sürecin hızlandırılmasını istediğinin basına yansıdığını aktardı. 1933'te il statüsünü yitiren Osmaniye ise 63 yıl sonra, 24 Ekim 1996'da kabul edilen 4200 sayılı Kanun'la yeniden il yapıldı. Kanun 28 Ekim'de Resmi Gazete'de yayımlandı; 3 Kasım 1996'daki yerel ara seçime yalnızca 10 gün kalmıştı.

Evrensel, Bahçeli'nin il listesini sandık ve sermaye hesabıyla okudu; analize göre yeni iller büyükşehir bütçesini küçültürken vali yetkisini genişletecek.

Evrensel'in analizine göre MHP Genel Başkanı Devlet Bahçeli'nin 1 Kasım'da gündeme getirdiği 19 il ve 78 ilçe önerisi, yalnızca nüfus ve kamu hizmetinin yakınlaştırılması gerekçesiyle açıklanamıyor. Bahçeli ilçeleri seçerken istatistiklerin yanında "sosyopolitik şartları" da dikkate aldığını söylemişti. Evrensel, bu ifadeyi anlamak için sandık sonuçlarıyla sermaye dağılımının birlikte okunması gerektiğini savunuyor.

Büyükşehir hesabı

Analize göre 19 ilçe 15 büyükşehre bağlı ve bu büyükşehirlerin 11'i 2024 yerel seçiminde muhalefetin eline geçti. Evrensel, bu tablonun ardından Aydın'da Çerçioğlu ile İzmir'de Tugay'ın AK Parti'ye katıldığını, Muğla'da Ahmet Aras ile Alanya'da Özçelik'in CHP'den istifa ettiğini, Antalya Büyükşehir Belediye Başkanı Böcek'in tutuklandığını hatırlatıyor. Manisa Büyükşehir Belediye Başkanı Besim Dutlulu ise Temmuz'da, aralarında Akhisar'ın da bulunduğu 14 ilçenin belediye başkanı da onunla beraber Yeni Parti'ye geçti.

Evrensel'e göre il olacak ilçelerin nüfusu büyükşehir olma sınırı olan 750 bini karşılamıyor; bu ilçeler valinin başında olduğu il özel idaresiyle yönetilecek. Yazıya göre bütçe, seçilmiş büyükşehir meclisinden atanmış valiye geçecek. Her yeni ilin nüfusuna bakılmaksızın bir milletvekili alacağı da vurgulanıyor.

Fethiye ve Akhisar

Fethiye'de Göcek koyunda sıralanan altı marina, Dalaman Havalimanı'nın işletmesi ve 1988'den bu yana koruma bölgesi statüsündeki alanın planları analizin odağında; haberde ayrıca Doğuş Grubu'nun Port Göcek'i 40 milyon dolarlık bedelle satın aldığı belirtiliyor. Evrensel, bölgedeki imar planı yetkisinin il olunca Fethiye belediye meclisine, belediye sınırları dışında ise valinin başında olduğu il özel idaresine geçeceğini yazıyor. Akhisar'ın il olması hâlinde hangi ilçeleri kapsayacağı konusunda resmi bir karar yok; yerel basında dolaşan senaryoya göre Akhisar'a Soma, Kırkağaç, Gördes, Demirci, Köprübaşı ve Selendi katılıyor. Haber, havzada zeytinin, linyitin, nikelin ve altın aramalarının öne çıktığını belirtiyor; Akhisar'ın ülkedeki sofralık zeytin üretiminin yüzde 35'ini karşıladığını, işleme tesislerinin hammaddenin yüzde 87'sini ilçe dışından topladığını aktarıyor.

Bandırma, Alanya ve Elbistan

Bandırma'da TCDD'ye ait liman 2010'da Çelebi'ye 36 yıl için kiralandı; ticaret odasının partilere sunduğu raporda il olmak "mecburi" sayılıyor ve serbest bölge de isteniyor. Alanya'da 575 otel ve 167 bin yatak bulunuyor; il olma talebinin başında ALTSO yer alıyor, Belediye Başkanı Özçelik ise OFM Grup'un kurucusu olarak anılıyor. Elbistan'da ise ülkedeki linyit rezervinin yüzde 40'ının Afşin-Elbistan havzasında bulunduğu belirtiliyor; bölgedeki A Santrali'nin işletmesi ise 2018'de Çelikler Holding'e devredilmişti. Evrensel'e göre il olursa Elbistan, Nurhak ve Ekinözü'ndeki CHP'li belediyelerin köylerdeki imar yetkisi valiliğe geçecek.